Jak smog wpływa na ryzyko zgonów?

Dr hab. Joanna Strużewska oraz Paulina Jagiełło z Instytutu Ochrony Środowiska – Państwowego Instytutu Badawczego (IOŚ–PIB) przeprowadziły badania, z których wynika, że istnieje bezpośredni, statystycznie potwierdzony związek między stężeniami zanieczyszczeń powietrza a śmiertelnością mieszkańców 13 największych polskich miast.

O wynikach Strużewska i Jagiełło przypomniały przy okazji Dnia Ziemi obchodzonego 22 kwietnia. Wyniki ukazały się pod koniec grudnia 2025 r. w „Journal of Environmental Health Science and Engineering” – w tekście „Impact of PM2,5 and NO₂ concentrations on mortality in 13 major polish cities”¹.

– Zanieczyszczenia powietrza w miastach pyłem drobnym (PM2,5) i dwutlenkiem azotu odpowiadają za tysiące przedwczesnych zgonów w rocznie – skomentowały.

Badaczki przeanalizowały długoterminowy (lata 2010–2019) wpływ zanieczyszczenia powietrza na zdrowie mieszkańców 13 największych miast Polski, uwzględniając narażenie osób powyżej 30. roku życia na zanieczyszczenia powietrza. Wykorzystały do tego celu bazy Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska (GIOŚ), dotyczące średniorocznych stężeń pyłu zawieszonego o średnicy 2,5 mikrometra (PM2,5) oraz stężeń dwutlenku azotu, a także dane demograficzne i zdrowotne GUS. Analiza została wykonana z wykorzystaniem narzędzia AirQ plus, opracowanego i rekomendowanego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO).

Przedwczesne zgony spowodowane zanieczyszczeniem powietrza problemem dla zdrowia publicznego

Pył drobny (PM2,5) był przyczyną średnio od 7 do 10 proc. wszystkich przedwczesnych zgonów w analizowanych aglomeracjach, przy czym w Krakowie i Katowicach odsetek ten był wyższy i wynosił 12–14 proc. W latach 2010–2019 w większości analizowanych miast obserwowano stopniowy spadek stężeń PM2,5, co przełożyło się na zmniejszenie udziału przedwczesnych zgonów związanych z długotrwałą ekspozycją na ten zanieczyszczający czynnik o mniej więcej 5 proc.

W tym samym okresie wpływ dwutlenku azotu (NO₂) na śmiertelność był mniejszy i bardziej zróżnicowany przestrzennie – odpowiadał za 5–8 proc. przedwczesnych zgonów. W części miast wykazywał trend spadkowy.

– W skali całej Polski przedwczesne zgony spowodowane zanieczyszczeniem powietrza stanowią poważny problem zdrowia publicznego, którego koszty ekonomiczne znacznie przekraczają koszty działań zaradczych – stwierdziła dr hab. Joanna Strużewska, kierownik Zakładu Modelowania Atmosfery i Klimatu w IOŚ-PIB. Zwróciła uwagę, że problem ten był analizowany w ramach projektu ReduCOST – „Ocena potencjału redukcji emisji zanieczyszczeń powietrza i kosztów działań redukcyjnych, z uwzględnieniem aspektów techniczno-technologicznych, finansowych i społecznych – pilotaż”.

Alergia na pyłki nasila się przez zanieczyszczenie powietrza– Objawy alergii na pyłek brzozy, ale też innych drzew, np. leszczyny i olchy, pylących wczesną wiosną, nasilają się, kiedy wzrasta zanieczyszczenie powietrza pyłem PM2,5 – mówi prof. Ewa Czarnobilska.

Jak szacują badaczki, każdy spadek stężenia PM2,5 o jeden mikrogram na metr sześcienny przekłada się na dziesiątki przedwczesnych zgonów rocznie w każdym mieście do uniknięcia. W analizowanym przez ekspertki okresie do spadku stężeń PM2,5 i względnej stabilizacji poziomów NO₂ w części polskich aglomeracji przyczyniły się m.in. ograniczenia stosowania paliw stałych w ogrzewaniu indywidualnym, rozwój odnawialnych źródeł energii czy inwestycje w transport publiczny. Jednocześnie w tym okresie liczba zarejestrowanych samochodów wzrosła w badanych miastach o 20–30 proc., co mogło przyczynić się do braku wyraźnego trendu spadkowego stężeń NO₂.

Interaktywna mapa z oceną skutków zdrowotnych zanieczyszczeń

Paulina Jagiełło poinformowała, że planowane jest udostępnienie wyników oceny skutków zdrowotnych zanieczyszczeń powietrza w formie interaktywnej mapy, w ramach Krajowego Programu Współpracy Serwisu Obserwacji Atmosfery CAM NCP.

– Użytkownicy będą mogli wybrać rodzaj zanieczyszczenia – PM2,5 lub NO₂ – oraz odpowiadający wskaźnik zdrowotny: liczbę przedwczesnych zgonów spowodowanych stężeniami danego zanieczyszczenia lub liczbę utraconych lat życia – wyjaśniła badaczka.

Analizy obejmą lata 2014–2023 i pozwolą na kompleksową ocenę wpływu jakości powietrza na zdrowie mieszkańców Polski oraz na planowanie skutecznych działań poprawiających bezpieczeństwo zdrowotne populacji.

Przeczytaj także: „Czy wiek to wyrok?”.